Dlaczego te badania są tak ważne?

Rak szyjki macicy i rak piersi należą do najczęstszych nowotworów u kobiet, ale jednocześnie są to choroby, którym można w dużym stopniu zapobiec lub wykryć je na wczesnym etapie, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze. Badania przesiewowe:

• Wykrywają zmiany przedrakowe (w przypadku szyjki macicy) — ich wczesne leczenie zapobiega rozwojowi raka.
• Wykrywają nowotwory we wczesnym stadium (w przypadku piersi), często zanim będą wyczuwalne — zwiększając szansę na wyleczenie i mniej obciążające terapie.
• Obniżają ryzyko zgonu z powodu tych nowotworów w populacji objętej programami przesiewowymi.

Poniżej znajdziesz aktualne, praktyczne wskazówki zgodne z międzynarodowymi standardami. Zawsze uwzględnij własną sytuację zdrowotną i omów plan badań ze swoim lekarzem.

Cytologia i test HPV — kiedy i jak często je wykonywać?

Na czym polegają te badania?

Cytologia (Pap test) polega na pobraniu komórek z tarczy i kanału szyjki macicy i ocenie ich pod mikroskopem. Pozwala wykryć nieprawidłowości mogące prowadzić do raka szyjki macicy.

Test HPV wykrywa obecność DNA wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), który jest główną przyczyną raka szyjki macicy. Coraz częściej stosuje się pierwotny test HPV jako badanie przesiewowe, czasem łączony z cytologią (cotesting).

Standardowe schematy badań przesiewowych (osoby z szyjką macicy, bez objawów, o przeciętnym ryzyku)

• Wiek 21–29 lat: cytologia co 3 lata. (W części krajów rozpoczyna się od 25. roku życia — dostosuj się do lokalnych zaleceń.)
• Wiek 30–65 lat (wybierz jedną z równoważnych opcji):
  • Pierwotny test HPV co 5 lat, lub
  • cytologia co 3 lata, lub
  • cotesting (HPV + cytologia) co 5 lat.
• Powyżej 65 lat: można zakończyć badania, jeśli wcześniejszy przesiew był adekwatny i prawidłowy (np. 2 negatywne cotesty lub 3 negatywne cytologie w ciągu ostatnich 10 lat, w tym ostatnia w ciągu 3–5 lat). W przeciwnym razie — kontynuuj wg zaleceń lekarza.
• Po całkowitej histerektomii z usunięciem szyjki z przyczyn niezwiązanych z rakiem: nie ma wskazań do dalszego przesiewu, o ile nie było zmian dużego stopnia w przeszłości. Po podtotalnej histerektomii (z pozostawieniem szyjki) — kontynuuj jak wyżej.

Ważne: szczepienie przeciw HPV znacząco zmniejsza ryzyko, ale nie zastępuje badań przesiewowych. Nadal należy wykonywać cytologię/test HPV zgodnie z planem.

Kto powinien badać się częściej?

Skonsultuj z lekarzem indywidualny harmonogram, jeśli dotyczą Cię poniższe sytuacje:

• Nieprawidłowe wyniki w przeszłości (np. HSIL, CIN2/3, ASC-H, dodatni HPV 16/18) — wymagana gęstsza kontrola lub kolposkopia.
• Osłabiona odporność (np. HIV, leczenie immunosupresyjne, po przeszczepie) — zwykle częściej i od razu po rozpoczęciu aktywności seksualnej.
• Ekspozycja na DES w życiu płodowym (rzadkie) — wymaga indywidualnych zaleceń.

Jak przygotować się do cytologii/testu HPV?

• Najlepiej nie w trakcie miesiączki; optymalnie 2–5 dni po jej zakończeniu.
• Przez 24–48 godzin przed badaniem: unikaj współżycia, irygacji, stosowania globulek, kremów czy tamponów.
• O wszelkich dolegliwościach (upławy, ból) i lekach poinformuj osobę wykonującą badanie.
• W ciąży cytologia jest bezpieczna; jeśli termin przesiewu wypada w ciąży — warto go utrzymać.

Objawy alarmowe — nie czekaj na termin przesiewu

Umów pilną wizytę ginekologiczną, jeśli występują:

• krwawienia po stosunku, między miesiączkami lub po menopauzie,
• nietypowe upławy, ból w miednicy, ból podczas współżycia.

Badania przesiewowe dotyczą osób bez objawów. Objawy wymagają diagnostyki, a nie „rutynowej” cytologii.

Jak interpretować wyniki cytologii w skrócie

Wynik może być opisany systemem Bethesda, np. NILM (prawidłowy), ASC-US, LSIL, HSIL. Coraz częściej raportuje się też wynik testu HPV (np. typy 16/18). Kolejne kroki (powtórka, kolposkopia) zależą od kombinacji wieku, wyniku cytologii i HPV — postępuj zgodnie z zaleceniem lekarza.

Cytologia i HPV w Polsce — programy populacyjne

W Polsce funkcjonują programy bezpłatnych badań przesiewowych finansowanych ze środków publicznych. Zakres wieku i rodzaj badania mogą się zmieniać. Obecnie (2024/2025):

• Najczęściej zapraszane są osoby w wieku ok. 25–59 lat na cytologię co 3 lata w ramach programu populacyjnego.
• W części ośrodków dostępne są również testy HPV w ramach programów pilotażowych lub uzupełniających.

Zawsze sprawdź aktualne kryteria i zaproszenia na stronie .